EEN INTERVIEW MET DE LICHTTECHNICUS EN DE TECHNISCH PRODUCENT
Zichtlijnen MEI 2025 I TEKST: RENEE STEENBERGEN
Op het podium in real time de voorstelling voor de ogen van het publiek produceren
Complex schimmenspel in productie van Hotel Modern
Het schaduwtheater is al eeuwenoud, maar wordt door het Rotterdamse theatergezelschap Hotel Modern in hun huidige voorstelling opnieuw uitgevonden. Dat bleek technisch lastiger te realiseren dan gedacht.
Op net podium staan drie tafels met daarop zelf geknutselde poppetjes en miniatuurbomen en -gebouwtjes. Voor elke tafel staan twee lampen die de silhouetten van de voorwerpen op tafel projecteren op het witte achterdoek werpen. Schaduwspel -het is zo oud als het theater zelf. Simpel, zou je denken. Maar dat is een grove onderschatting: “De schimmen op het doek moeten scherpe contouren hebben en geheel zwart zijn. En dat lukte niet met standaard lampen”, zo vertelt lichttechnicus Pablo Strörmann, die vaste technicus bij Hotel Modern is.
Het Rotterdamse gezelschap staat bekend om zijn voorstellingen met maquettes die op het podium door acteur bespeeld worden met tientallen miniatuur-personages. De scenes worden live met camera’s gefilmd en levensgroot op doeken geprojecteerd, terwijl ze begeleid worden door muziek. Het trok en trekt veel publiciteit en bezoekers met de voorstelling Kamp, waarin het leven in een concentratiekamp wordt uitgebeeld.
In hun nieuwe productie De Val van Granada proberen Pauline Kalker, Arlene Hoornweg en Herman Helle een andere vorm uit: schaduwtheater. In samenwerking met schrijver Abdelkader Benali ontwikkelden zij een beeldende vertelling over het einde van de zogenoemde ‘Moorse’ periode op het lberisch Schiereiland. Na zeven eeuwen van bloei werden vanaf 1492 moslims en joden verjaagd en vervolgd. Dat was allereerst een religieus ingegeven besluit van het katholieke Spaanse vorstenhuis, in de tijd dat de Inquisitie op zijn hoogtepunt was.
lMPROVISEREN OP HET PODIUM
Het schimmenspel sluit als vorm goed aan bij deze duistere periode, waarin mensen die eeuwenlang vreedzaam hadden samengewoond zich nu verborgen moesten houden of als een dief in de nacht op de vlucht sloegen.
Het stuk opent onschuldig: Benali, die optreedt als verteller, haalt herinneringen op aan de zomervakanties die hij als kind doorbracht in Marokko, het land van herkomst van zijn ouders. Zijn oom vermaakt hem met het vertellen van verhalen over de gouden tijd van voorvader Boabdil, de laatste heerser van het emiraat Granada in de 15de eeuw. Het beroemde Alhambra, zijn paleis met z’n tuinen en waterpartijen, moest hij daar achterlaten. Het opengewerkte silhouet ervan verschijnt op net achterdoek, terwijl op het zijdoek de schaduw van een ijverige mier aan een lessenaar – een poppetje dat op een van de tafels door Benali in beweging wordt gebracht -de gebeurtenissen beschrijft. Hij verhaalt over een christenmeisje dat houtskool verkoopt op de markt in de stad -ze wordt uit gebeeld door een van de acteurs, met een masker en rode schoentjes. Het meisje gaat trouwen, maar haar wordt voorspeld dat die mooiste dag van haar leven, in 1492, tegelijk ook de verschrikkelijkste zal zijn.
Andere figuren ontstaan ter plekke, gemaakt uit klei: een vogel vliegt over het scherm en gesjirp klinkt op. Muzikant Chris Saris produceert live alle geluiden vanachter zijn drumstel; niets is voorgeprogrammeerd. Benali vertelt over de grote astronoom en uitvinder Abbas ibn Firnas uit Granada die probeerde zelf te vliegen, drie eeuwen voordat Leonardo da Vinci een vliegmachine ontwierp. De bibliotheek van Granada wordt geroemd. Deze bevatte die tal van wetenschappelijke studies, literatuur en poëzie uit de Arabische en Andalusische wereld – allemaal vernietigd door de katholieke veroveraars.
Een nieuw beeld verschijnt op net doek: de daken van Granada met daarop waslijnen waaraan kleding in de wind beweegt -de acteurs blazen tegen de miniatuur kleertjes op de tafels voor het scherm. Het verhaal wordt grimmiger, de lnquisitie valt huizen van joden en moslims binnen en pakt hen op. Ze moeten een geel merkteken op hun kleding dragen. Velen worden gedeporteerd, een diaspora naar Noord-Afrika volgt, anderen krijgen de doodstraf. Het verhaal eindigt met de vraag: wat is thuis?
Benali vertelt over zijn vader, die in Rotterdam een moestuin heeft en daar zelfs vijgen oogst – een vrucht die zijn oorsprong heeft in Zuid-Europa, ook in Andalusië.
LICHT OP MAAT
Met lichttechnicus Pablo Strörmann bekijk ik na de voorstelling de lampen die speciaal voor deze productie zijn ontworpen om het gewenste effect te bereiken. Het leek eenvoudig: met een lamp schaduwen van voorwerpen vergroot projecteren op net achterdoek. Het schaduw theater is al eeuwenoud, de Indonesische wajang wordt uitgevoerd met olielampen als lichtbron. Maar daarbij kunnen de poppen waarvan de silhouetten worden geprojecteerd op doek, niet meer dan 30 centimeter van het doek vandaan gehouden worden.
Als zoiets gerealiseerd moet worden op een afstand van 70 tot 90 centimeter, worden de contouren onscherp. Er bleken geen kant-en-klare lampen te bestaan die een scherp silhouet gaven. Pablo (1981 ), die nu vijf jaar vaste lichtman is bij Hotel Modern, experimenteerde met Iphone-lampjes, maar ook die gaven niet het gewenste effect. “Ik ben gewend dat werken met dit gezelschap veeleisend is, omdat met techniek wordt gewerkt waarbij de details er heel erg toe doen. Het is niet ongebruikelijk om voorafgaand aan elke voorstelling tot drie uur lang alle lichtstanden door te nemen, in samenhang met de videocamera’s die live de productie registreren. Iedere zaal is anders, dus die aanpassingen van het licht moeten op elke locatie opnieuw ingesteld worden.”
Ook in De Val van Granada ontstaat het toneelbeeld live op net podium, maar niet eerder werd gewerkt met schimmentheater. Terwijl de repetities al liepen, was er nog geen bevredigende oplossing gevonden voor de gewenste projecties. Toen is besloten om hiervoor licht- en mediaontwerper Machiel Kunst in te schakelen.
CUSTOM-MADE
Kunst (1973) volgde de opleiding Kunst & Technologie aan de AKI in Enschede en deed de master Art & Design aan het Rotterdamse Piet Zwart lnstituut. Hij werkt voor festivals en theater- gezelschappen, maar vooral voor beeldend kunstenaars die interactieve installaties met licht maken. Machiel vertaalt als technisch producent hun concepten naar de benodigde techniek, om zo het gewenste resultaat te bereiken. Hoewel hij als licht- en mediaontwerper in feite een coproducent is die mede invloed heeft op het esthetische effect van de kunstwerken, blijft hij doorgaans op de achtergrond en wordt zijn bijdrage niet prominent vermeld.
De opdracht van Hotel Modern voor de zogenoemde custom-made builds was allereerst uitdagend omdat er zoveel tijdsdruk op stond: er was nog maar een week tijd om de benodigde lampen te construeren. Een tweede hindernis was de logistiek: de leverbaarheid van benodigde onderdelen. Bijvoorbeeld om armaturen op maat te bouwen. Kunst legt uit: “Voedingen, controles, dat moet allemaal uit China komen en die moet je in grotere hoeveelheden afnemen -dat is prijzig. En de levertijd is zeker zes weken.” Hij is gewend inventief te denken en kosten zo beperkt mogelijk te houden en vond de oplossing: reserveonderdelen bestellen en implementeren.
Omdat hij veel met licht werkt, had hij bovendien een ‘optische bank’ in zijn werkplaats: een reeks lensjes met verschillende modules en eigenschappen, zodat hij snel kon bepalen welke lens hij nodig had voor de te ontwerpen lampen. Maar omdat de geprojecteerde schaduwen helemaal zwart moeten zijn, moest hij ook de chromatische aberratie van het Iicht wegzuiveren. Is dat de reden dat pal voor de lenzen nu correctiefilters zijn bevestigd, om de kleur temperatuur naar beneden te krijgen?
“Ja, voor projectie is een kleurtemperatuur nodig van 9.000 K, dat is meer dan daglicht. Dat kan niet vanuit LED; die is aangepast naar 3.000 K omdat er dan met fosfor moet worden gewerkt om de lichtbron er als halogeen te laten uitzien. Dat is standaard in het theater, maar dan krijg je in dit geval een onzuiver beeld.”
Ander punt: de lampen moesten zo compact mogelijk zijn, om het toneelbeeld niet te verstoren, Toch moest er ook koeling in geplaatst worden, die -nog een eis –geen geluid mag maken. De technisch producent vond heel kleine ventilatoren die bijna geluidloos zijn. Tot slot moest de apparatuur in elke zaal afspeelbaar zijn: een gezelschap gaat immers toeren met zijn productie.
Dat is gelukt bevestigt vaste lichttechnicus Pablo bevestigt dat: “Ik hoef alleen de intensiteit van het lamplicht in te stellen. En natuurlijk de toneellichten.”
ECHT IS BEST
lnventiviteit zit hem zeker niet alleen in techniek, benadrukt Kunst. “Jongere generaties zoeken de oplossing meestal in nieuwe technologie, maar ik heb nog zelf foto’s afgedrukt in de donkere kamer en eigenhandig het diafragma van een camera ingesteld. Kennis van hoe beeld tot stand komt, van handmatig werken, dat heeft de computergeneratie nauwelijks nog. Dat is een blinde vlek bij hen, die ze opvullen met vertrouwen op techniek. Maar die is vaak duur en omslachtig, terwijl oplossingen vaak veel praktischer en onder handbereik kunnen zijn.”
Als voorbeeld noemt hij net verzoek om een hazy beeld te maken. “Dan kun je er allerlei dure apparatuur bij halen, maar je kunt ook de damp van een waterkoker gebruiken. Simpel en doeltreffend, en bovendien niet te vervangen met technische middelen. Het echte is niet te verbeteren.”
Machiel noemt dat ‘de magie van het alledaagse’ –maar die moet je dus wel kunnen herkennen. Dat sluit overigens aan bij de werkwijze van Hotel Modern: op het podium in real time de voorstelling voor de ogen van het publiek produceren, inclusief de props.
Dat hij zelf op de achtergrond blijft, vindt Kunst geen probleem: “Ik stel mezelf in dienst van het verhaal dat een kunstenaar of theatermaker wil vertellen. Door de oplossingen die ik maak, kan dat verhaal verteld worden. Daar gaat het mij om.”<
