Theatergroep Hotel Modern vertelt in De val van Granada over de bloei en het einde van het Moorse koninkrijk Al Andaluz. Granada was daar het bruisende centrum van. Voordat de Spaanse Inquisitie in 1492 de macht overnam in de stad, leefden moslims, joden en christenen er samen. De nadruk die dit gegeven krijgt van gastspeler en verteller Benali, contrasteert met de wereldse actualiteit, die een zekere romantisering rechtvaardigt van het verdwenen Granada.

Op het witte doek dat het toneel omringt, verschijnen de contouren van het middeleeuwse Granada. Het is de schaduw van miniatuurgebouwtjes op drie maquettetafels, uitvergroot door lichtspots op tafelhoogte. Waslijnen tussen de daken wapperen in de wind – de adem van Abdelkader Benali. Aan een van de tafels blaast de schrijver tegen een touwtje met kartonnen kleertjes. Dan haalt Pauline Kalker een handvol wattig spul langs de lichtbronnen: donkere wolken doemen op boven de schaduwstad. Een voorbode van wat komen gaat.

In een raamvertelling, startend bij Benali’s Marokkaanse oom die zijn neef meeneemt naar de Spaanse eeuwen van hun Arabische voorgeschiedenis, worden illustere stadsbewoners opgevoerd die getuigen van een pre-christelijke renaissance. Astronoom, uitvinder en wetenschapper Ibn Farnas vervaardigde in de negende eeuw al een ‘vlieg-tuig’: geharnast met beweeglijke vleugels maakte hij een zweefduik vanaf een toren. Muzikant en levensstijlvernieuwer Zyriab transformeerde de eetgewoontes met de introductie van het driegangenmenu, en de persoonlijke hygiëne met een zelf vervaardigd deodorant. De Hebreeuwse dichteres Qasmouna doorbrak het taboe op vrouwelijke dichters. De theatermakers laten haar tussen de waslijnen op de daken haar gedichten reciteren.

Deze stadsbewoners komen tot leven in de bloemrijke taal van Benali, in een zinnelijk stadsvisioen en vooral in de rijke schaduwtaferelen, gecreëerd door de kernleden van Hotel Modern middels handmatig vormgegeven poppetjes, spullen uit huis en tuin, uitgesneden miniatuurfaçades en mini-bouwsels van ijzerdraad en kant. Laag over laag, met opengewerkte materialen en een variatie in grijstinten en grootte door een spel met de afstand tot de lichtbronnen. ‘Waar de Arabieren kwamen, maakten ze eerst een tuin’, verklaart Benali nadat bloemen, bomen en enorme insecten een paradijselijke natuur hebben opgeroepen. Met zijn associatieve muziek en voorbeeldig getimede geluiden vergroot live muzikant Chris Saris de vertelkracht van de schaduwbeelden.

Er is altijd beweging in de schaduwen op het doek. Van stadse figuurtjes die voor de lampen langs dribbelen of op carrousels voorbij draaien; van de stadschroniqueur die ergens opzij driftig een ganzenveer in een inktpot doopt; van de spelers. Zij vullen het manipuleren van de maquette-objecten aan met spelscènes tussen de tafels.

Soms is het een beetje melig, maar meestal is de optelsom adembenemend treffend. Bij de christelijke machtsovername – de wolken boven de stad komen van joodse boekenverbrandingen – verbeeldt Arlène Hoornweg een vrouw die op de brandstapel belandt omdat ze moslim-eten heeft bereid. Rondom haar schaduwgestalte op het doek laat Herman Helle oranje maquette-vlammen wervelen, met daartussen poppetjes aan brandstapelpalen. In het slotbeeld maakt Ibn Farnas een laatste droomvlucht over de rokende stad. Toen Benali op het idee kwam van een vertelling over het voorbije Granada, begonnen de geesten van het verleden tot hem te spreken. Hotel Modern heeft met het schaduwspel de perfecte verbeelding van die geesten gevonden. 

In de reclamewereld hebben ze er zo’n mooi woord voor: co branding. Twee verschillende merken uit uiteenlopende disciplines die samen één nieuw product opleveren. Het Senseo-apparaat (Philips en Douwe Egberts) is daarvan een mooi voorbeeld. In de kunsten komt deze samenwerkingsvorm ook regelmatig voor. Zeker in het theater. Cabaret en toneel, pop en cabaret (Freek de Jonge en Het Nationale Theater, Freek de Jonge en De Nits).

Dat schrijver Abdelkader Benali en het theatergezelschap Hotel Modern uit Rotterdam elkaar zouden vinden om ‘iets’ op toneel te creëren, ligt niet direct voor de hand. En toch, als je er goed over nadenkt proberen beide met hun eigen unieke en indrukwekkende taal een verbeelde werkelijkheid te schetsen die ontroert, verrast maar tegelijkertijd ook confronteert.

Naar aanleiding van een gezamenlijk historisch tv-project, ontstond de samenwerking. Hun gedeelde onwetendheid over Spanje, en dan vooral over het islamitische Spanje van de Moren en de rol van de christelijke koninkrijken met hun Renconquista (herovering) in de late middeleeuwen, werd hun artistieke drijfveer. Met de verovering van Granada in 1492 was de Reconquista compleet; de overheersing van de islam voorbij. Het schiereiland (Spanje en Portugal) betrad vanaf dan een nieuw tijdperk waarin de sporen van onder meer de Arabische beschaving, kunst, cultuur en wetenshap toch zichtbaar waren én bleven.

Arabische wereld

Benali begint in de voorstelling De val van Granada overtuigend en meeslepend te vertellen over zijn reis als klein jongetje vanuit Nederland naar Marokko, waar zijn oom op zijn beurt hem vertelt over de rijke, kleurvolle en geurige geschiedenis van deze Arabische wereld. Hij vertelt over een gemeenschap waarin moslims, Joden en christenen vredig naast elkaar leefden. Onderwijl projecteren Herman Helle, Pauline Kalker en Arlène Hoornweg van Hotel Modern met allerlei zielloze attributen de voorstelling daarvan op het achterdoek. Tandenborstels zijn dan opeens straatlantaarns, wc-borstels Spaanse pijnbomen, kippengaasmaquettes vormen authentieke Spaanse woningen met Arabische stijlinvloed den en deodorantflessen transformeren opeens tot torens die een idyllische skyline vormen. De sfeervolle muziek van Chris Saris maakt deze verbeeldingskracht indringend compleet.

Op drie tafels liggen al die verschillende voorwerpen die bij elk vervolgverhaal van Benali voor de speciaal ontwikkelde lampen, tot leven worden gebracht met hun eigen betekenis, hun eigen karakter. Het is een vorm van het Javaanse schaduwspel, alleen zijn de stokjes waarmee handen en voeten in beweging worden gezet, afwezig. Althans bij de stille objecten op tafel. De vrije vogels vliegen op die manier wel door het beeld, met de acteurs van Hotel Modern als scheppende en soms als zelf-acterende wezens. Het is die typische en unieke taal van Hotel Modern, maar nu met Plato en zijn (schaduw)grot als afspiegeling van ons voorstellingsvermogen.

Imposant

Het levert een imposant luister- en kijkspel op waarin de schrijver met zijn verhalen, en Hotel Modern met hun argeloze objecten, een compleet, nieuw universum tot leven roepen. Een universum dat in de verbeelding weliswaar ver achter ons ligt, maar waarvan de godsdienstige geweldsgevolgen helaas nog voelbaar zijn. De boekverbranding, de vernietiging van haard en huis en de arrestatie van de ‘auberginevrouw’ die zich niet houdt aan de nieuwe regels van de nieuwe machthebbers, zijn bijvoorbeeld dan ook heel makkelijk te vertalen naar de werkelijkheid van vandaag. De boodschap en urgentie van De val van Granada is daarmee helder en mag luid en duidelijk verteld worden. Zeker op deze manier.

Abdelkader Benali en Hotel Modern geven het beste uit twee verschillende werelden zoals dat zo mooi heet en demonstreren in De val van Granada dat kunst en werkelijkheid een perfecte eenheid vormen. Een eenheid die ons wakker schudt en wakker houdt. Ga deze voorstelling zien en beleef die indrukwekkende eenheid door deze unieke samenwerking.

****
Beschaving komt en beschaving gaat. Hetzelfde geldt voor barbarij. Dat is kort door de bocht de boodschap van de beeldrijke, historische voorstelling De val van Granada, van theatergroep Hotel Modern en schrijver Abdelkader Benali. Hotel Modern heeft naan gemaakt door op het podium complete werelden na te bouwen in het klein, met maquettes, poppetjes en soms alledaagse voorwerpen. Zo maakten ze Kamp (met een schaalmodel van Auschwitz) en het lichtere Garnalen Verhalen. Nu brengen ze met schaduwspel de middeleeuwse wereld van Granada tot leven, met het Alhambra als middelpunt. Dit paleis en fort staat symbool voor het hoge niveau van welvaart, kennis en beschaving dat toen werd bereid. Joden, moslims en christenen leefden in harmonie. Totdat in 1492 alles werd afgebroken, als de katholieken met de Spaanse inquisitie de moslims en joden ongehoord bruut verjagen. Een link naar onze moderne wereld ligt voor de hand, maar blijft impliciet.
Terwijl Pauline Kalker, Arlène Hoornweg en Herman Helle de schaduwbeelden maken en kleine rollen spelen, vertelt Benali verhalen over die tijd: over de verlichte koningen en islamitische kunstenaars en wetenschappers die hun tijd ver vooruit waren met ontdekkingen als irrigatie en het cijfer nul. Deze combinatie werkt meestal goed, hoewel het schaduwspel soms wordt gereduceerd tot een plaatje bij een verhaaltje. Indrukwekkend is de verbeelding van de destructie door de Spaanse inquisitie: de brandstapels, boekverbrandingen en moorden. Deze momenten komen onverwacht hard binnen, ook dankzij het besef: er bestaat geen tijd waarin zulke dingen niet kunnen gebeuren.

De bijzondere geschiedenis van Spanje bracht hen bij elkaar. In 2023 leerden de makers van Hotel Modern en Abdelkader Benali elkaar kennen toen ze samen werkten aan de NTR-televisieserie over de 17^e-eeuwse Haarlemse Jan Janszoon die migreert naar Marokko, piraat wordt en zich bekeert tot de islam. Ze realiseerden zich dat ze eigenlijk heel weinig wisten over de geschiedenis van islamitisch Spanje en over de val van Granada, waarna alle joden zich moesten bekeren, het land uit moesten of op de brandstapel belandden. Ruim 100 jaar later trof de moslims hetzelfde lot.

Benali laat het verhaal vertellen door zijn oom in Marokko, die – zoals veel joden en moslims die daar wonen – nog met weemoed terugdenkt aan het prachtige Granada en Córdoba. Steden van een groot moslimrijk dat in 711 werd gesticht en eindige in 1492 met de val van Granada. Hoewel er onderlinge oorlogen waren en er steeds dreiging was van de christelijke legers uit het noorden, bloeiden hier de wetenschappen en de kunsten en leefden moslims, joden en christenen in redelijke harmonie met elkaar samen.

Tijdens het maakproces besloot Hotel Modern om niet – zoals ze gewend zijn – met maquettes en projecties te werken, maar een schaduwspel te maken om de schimmen op te roepen uit een verleden dat grotendeels is uitgewist. Door op de drie tafels voorwerpen te plaatsen voor speciaal ontworpen lampen ontstaan op het achterdoek tuinen, steden en brandstapels.

Terwijl de makers van Hotel Modern, Pauline Kalker, Arlène Hoornweg en Herman Helle, schimmen van vlinders laten vliegen, begint Benali te vertellen over markante figuren uit de geschiedenis van Al-Andalus. De drie makers veranderen zelf langzaam in deze mannen en vrouwen. Zo wordt Helle Abbas ibn Firnas (810-887), de Andalusische voorloper van Leonardo da Vinci, een wetenschapper, uitvinder en ingenieur die bekendstaat als een van de eerste mensen die een poging deed om te vliegen. Zijn experimenten inspireerden latere ontwikkelingen in de luchtvaart. Maar ook andere bijzondere weetjes komen aan bod. Bijvoorbeeld dat de Arabieren die in Spanje aan de macht waren de tandenborstel, glaswerk, bestek en de driegangenmaaltijd introduceerden in Europa.

Wat deze voorstelling extra bijzonder maakt, is de manier waarop Hotel Modern opnieuw een compleet universum schept met alledaagse objecten. Afwasrekjes, opgerold kippengaas, lijmpotjes, gardes en tandenborstels transformeren in een levendige schimmenstad. Een van de meest indrukwekkende scènes toont een brandstapel, opgebouwd uit een ronddraaiend plateau met tongvormige, oranje cellofaanstroken. De soundscape van slagwerker Chris Saris verhoogt het beklemmende gevoel.

Zo verbeelden ze de dood van een vrouw die couscous met aubergine maakte, een daad waarvoor ze door de ‘auberginepolitie’ werd opgepakt. Kalker, die eerder de voorstelling Kamp maakte over haar in Auschwitz vermoorde grootvader, wilde er ook verhalen in over de joodse bevolking van de stad. Zo komt Khasmuna tot leven, Qasmūna bint Ismāʿil, een joodse dichteres uit Granada. Hilarisch is de scène in de beroemde bibliotheek van Córdoba, waar een Duitssprekende bezoeker erachter komt dat hier boekenschatten liggen die nergens anders te vinden zijn.

Soms is het wat traag, als de spelers van Hotel Modern de tijd nemen om de scènes op te bouwen. Maar eigenlijk is dat ook wel fijn, want daardoor vertraagt ook Benali, die soms de neiging heeft om in zijn enthousiasme te snel te willen vertellen met te veel urgentie. Door de rust ontstaat spanning en komt de scène waarin de vrouw wordt opgepakt omdat ze een moslimgerecht maakt, des te harder binnen.

Het is een huiveringwekkend beeld. Mede omdat we nu voor onze ogen zien gebeuren wat vijf eeuwen geleden gebeurde in Spanje. Alle vrijheid werd afgepakt. Als je niet dacht zoals de katholieke koningen, moest je het land uit of op de brandstapel. Na de voorstelling mag iedereen nog even op het toneel om te kijken hoe de laatste scène is gemaakt. Elektrische tandenborstels verbeelden lantarenpalen, opgerold kippengaas met een garde bovenin een woontoren, een muizenradje wordt een reuzenrad, potjes lijm, afwasrekken en een olie- en azijnstelletje creëren een hele stad. Het lijkt symbool te staan voor onze broze samenleving waarin de schimmen uit het verleden terugkeren.