Zichtlijnen MEI 2025 I  TEKST: RENEE STEENBERGEN 

Op het podium in real time de voorstelling voor de ogen van het publiek produceren

Complex schimmenspel in productie van Hotel Modern

Het schaduwtheater is al eeuwenoud, maar wordt door het Rotterdamse theatergezelschap Hotel Modern in hun huidige voorstelling opnieuw uitgevonden. Dat bleek technisch lastiger te realiseren dan gedacht.  

Op net podium staan drie tafels met daarop zelf geknutselde poppetjes en miniatuurbomen en -gebouwtjes. Voor elke tafel staan twee lampen die de silhouetten van de voorwerpen op tafel projecteren op het witte achterdoek werpen.  Schaduwspel -het is zo oud als het theater zelf. Simpel, zou je denken. Maar dat is een grove onderschatting: “De schimmen op het doek moeten scherpe contouren hebben en geheel zwart zijn.  En dat lukte niet met standaard lampen”, zo vertelt lichttechnicus Pablo Strörmann, die vaste technicus bij Hotel  Modern is.

Het Rotterdamse gezelschap staat bekend om zijn voorstellingen met maquettes die op het podium door acteur bespeeld worden met tientallen miniatuur-personages. De scenes worden live met camera’s gefilmd en levensgroot op doeken geprojecteerd, terwijl ze begeleid worden door muziek.  Het trok en trekt veel publiciteit en bezoekers met de voorstelling Kamp, waarin het leven in een concentratiekamp wordt uitgebeeld.

In hun nieuwe productie De Val van Granada proberen Pauline Kalker, Arlene Hoornweg en Herman Helle een andere vorm uit: schaduwtheater.  In samenwerking met schrijver Abdelkader Benali ontwikkelden zij een beeldende vertelling over het einde van de zogenoemde ‘Moorse’ periode op het lberisch Schiereiland.  Na zeven eeuwen van bloei werden vanaf 1492 moslims en joden verjaagd en vervolgd.  Dat was allereerst een religieus ingegeven besluit van het katholieke Spaanse vorstenhuis, in de tijd dat de Inquisitie op zijn hoogtepunt was.

lMPROVISEREN OP HET PODIUM

Het schimmenspel sluit als vorm goed aan bij deze duistere periode, waarin mensen die eeuwenlang vreedzaam hadden samengewoond zich nu verborgen moesten houden of als een dief in de nacht op de vlucht sloegen.

Het stuk opent onschuldig: Benali, die optreedt als verteller, haalt herinneringen op aan de zomervakanties die hij als kind doorbracht in  Marokko,  het land van herkomst van zijn ouders. Zijn oom vermaakt hem met het vertellen van verhalen over de gouden tijd van voorvader Boabdil, de laatste heerser van het emiraat Granada in de 15^de eeuw.  Het beroemde Alhambra, zijn paleis met z’n tuinen en waterpartijen, moest hij daar achterlaten. Het opengewerkte silhouet ervan verschijnt op net achterdoek, terwijl op het zijdoek de schaduw van een ijverige mier aan een lessenaar – een poppetje dat op een van de tafels door Benali in beweging wordt gebracht -de gebeurtenissen beschrijft.  Hij verhaalt over een christenmeisje dat houtskool verkoopt op de markt in de stad -ze wordt uit gebeeld door een van de acteurs, met een masker en rode schoentjes.  Het meisje gaat trouwen, maar haar wordt voorspeld dat die mooiste dag van haar leven, in  1492, tegelijk ook de verschrikkelijkste zal zijn.

Andere figuren ontstaan ter plekke, gemaakt uit klei: een vogel vliegt over het scherm en gesjirp klinkt op.  Muzikant Chris Saris produceert live alle geluiden vanachter zijn drumstel;  niets is voorgeprogrammeerd.  Benali vertelt over de grote astronoom en uitvinder Abbas ibn Firnas uit Granada die probeerde zelf te vliegen, drie eeuwen voordat Leonardo da Vinci een vliegmachine ontwierp. De bibliotheek van Granada wordt geroemd. Deze bevatte die tal van wetenschappelijke studies, literatuur en poëzie uit de Arabische en Andalusische wereld –  allemaal vernietigd door de katholieke veroveraars.

Een nieuw beeld verschijnt op net doek: de daken van Granada met daarop waslijnen waaraan kleding in de wind beweegt -de acteurs blazen tegen de miniatuur kleertjes op de tafels voor het scherm. Het verhaal wordt grimmiger, de lnquisitie valt huizen van joden en moslims binnen en pakt hen op. Ze moeten een geel merkteken op hun kleding dragen. Velen worden gedeporteerd, een diaspora naar Noord-Afrika volgt, anderen krijgen de doodstraf. Het verhaal eindigt met de vraag: wat is thuis?

Benali vertelt over zijn vader, die in Rotterdam een moestuin heeft en daar zelfs vijgen oogst – een vrucht die zijn oorsprong heeft in Zuid-Europa, ook in Andalusië.

LICHT OP MAAT

Met lichttechnicus Pablo Strörmann bekijk ik na de voorstelling de lampen die speciaal voor deze productie zijn ontworpen om het gewenste effect te bereiken.  Het leek eenvoudig: met een lamp schaduwen van voorwerpen vergroot projecteren op net achterdoek.  Het schaduw theater is al eeuwenoud, de Indonesische wajang wordt uitgevoerd met olielampen als lichtbron.  Maar daarbij kunnen de poppen waarvan de silhouetten worden geprojecteerd op doek, niet meer dan 30 centimeter van het doek vandaan gehouden worden.

Als zoiets gerealiseerd moet worden op een afstand van 70 tot 90 centimeter, worden de contouren onscherp. Er bleken geen kant-en-klare lampen te bestaan die een scherp silhouet gaven. Pablo (1981 ), die nu vijf jaar vaste lichtman is bij Hotel Modern, experimenteerde met Iphone-lampjes, maar ook die gaven niet het gewenste effect. “Ik ben gewend dat werken met dit gezelschap veeleisend is, omdat met techniek wordt gewerkt waarbij de details er heel erg toe doen.  Het is niet ongebruikelijk om voorafgaand aan elke voorstelling tot drie uur lang alle lichtstanden door te nemen, in samenhang met de videocamera’s die live de productie registreren. Iedere zaal is anders, dus die aanpassingen van het licht moeten op elke locatie opnieuw ingesteld worden.”

Ook in De Val van Granada ontstaat het toneelbeeld live op net podium,  maar niet eerder werd gewerkt met schimmentheater. Terwijl de repetities al liepen, was er nog geen bevredigende oplossing gevonden voor de gewenste projecties. Toen is besloten om hiervoor licht- en mediaontwerper Machiel Kunst in te schakelen.

CUSTOM-MADE

Kunst (1973) volgde de opleiding  Kunst & Technologie aan de AKI  in  Enschede en deed de master Art & Design aan het Rotterdamse Piet Zwart lnstituut. Hij werkt voor festivals en theater- gezelschappen, maar vooral voor beeldend kunstenaars die interactieve installaties met licht maken.  Machiel vertaalt als technisch producent hun concepten naar de benodigde techniek, om zo het gewenste resultaat te bereiken. Hoewel  hij als licht- en mediaontwerper in feite een coproducent is die mede invloed heeft op het esthetische effect van de kunstwerken, blijft hij doorgaans op de achtergrond en wordt zijn bijdrage niet prominent vermeld.

De opdracht van Hotel Modern voor de zogenoemde custom-made builds was allereerst uitdagend omdat er zoveel tijdsdruk op stond: er was nog maar een week tijd om de benodigde lampen te construeren.  Een tweede hindernis was de logistiek: de leverbaarheid van benodigde onderdelen.  Bijvoorbeeld om armaturen op maat te bouwen.  Kunst legt uit: “Voedingen, controles, dat moet allemaal uit China komen en die moet je in grotere hoeveelheden afnemen -dat is prijzig.  En de levertijd is zeker zes weken.”  Hij is gewend inventief te denken en kosten zo beperkt mogelijk te houden en vond de oplossing: reserveonderdelen bestellen en implementeren.

Omdat hij veel met licht werkt,  had hij bovendien een ‘optische bank’ in zijn werkplaats: een reeks lensjes met verschillende modules en eigenschappen, zodat hij snel kon bepalen welke lens hij nodig had voor de te ontwerpen lampen. Maar omdat de geprojecteerde schaduwen helemaal zwart moeten zijn, moest hij ook de chromatische aberratie van het Iicht wegzuiveren. Is dat de reden dat pal voor de lenzen nu correctiefilters zijn bevestigd, om de kleur temperatuur naar beneden te krijgen?

“Ja, voor projectie is een kleurtemperatuur nodig van 9.000 K, dat is meer dan daglicht. Dat kan niet vanuit LED; die is aangepast naar 3.000 K omdat er dan met fosfor moet worden gewerkt om de lichtbron er als halogeen te laten uitzien.  Dat is standaard in het theater, maar dan krijg je in dit geval een onzuiver beeld.”

Ander punt: de lampen moesten zo compact mogelijk zijn, om het toneelbeeld niet te verstoren, Toch moest er ook koeling in geplaatst worden, die -nog een eis –geen geluid mag maken. De technisch producent vond heel kleine ventilatoren die bijna geluidloos zijn. Tot slot moest de apparatuur in elke zaal afspeelbaar zijn: een gezelschap gaat immers toeren met zijn productie.

Dat is gelukt bevestigt vaste lichttechnicus Pablo bevestigt dat: “Ik hoef alleen de intensiteit van het lamplicht in te stellen.  En  natuurlijk de toneellichten.”

ECHT IS BEST

lnventiviteit zit hem zeker niet alleen in techniek,  benadrukt Kunst. “Jongere generaties zoeken de oplossing meestal in nieuwe technologie,  maar ik heb nog zelf foto’s afgedrukt in de donkere kamer en eigenhandig het diafragma van een camera ingesteld. Kennis van hoe beeld tot stand komt, van handmatig werken, dat heeft de computergeneratie nauwelijks nog.  Dat is een blinde vlek bij hen, die ze opvullen met vertrouwen op techniek.  Maar die is vaak duur en omslachtig, terwijl oplossingen vaak veel praktischer en onder handbereik kunnen zijn.”

Als voorbeeld noemt hij net verzoek om een hazy beeld te maken.  “Dan kun je er allerlei dure apparatuur bij halen, maar je kunt ook de damp van een waterkoker gebruiken. Simpel en doeltreffend, en bovendien niet te vervangen met technische middelen.  Het echte is niet te verbeteren.”

Machiel noemt dat ‘de magie van het alledaagse’ –maar die moet je dus wel kunnen herkennen.  Dat sluit overigens aan bij de werkwijze van Hotel Modern: op het podium in real time de voorstelling voor de ogen van het publiek produceren,  inclusief de props.

Dat hij zelf op de achtergrond blijft, vindt Kunst geen probleem: “Ik stel mezelf in dienst van het verhaal dat een kunstenaar of theatermaker wil vertellen.  Door de oplossingen die ik maak, kan dat verhaal verteld worden.  Daar gaat het mij om.”<

Theatergroep Hotel Modern vertelt in De val van Granada over de bloei en het einde van het Moorse koninkrijk Al Andaluz. Granada was daar het bruisende centrum van. Voordat de Spaanse Inquisitie in 1492 de macht overnam in de stad, leefden moslims, joden en christenen er samen. De nadruk die dit gegeven krijgt van gastspeler en verteller Benali, contrasteert met de wereldse actualiteit, die een zekere romantisering rechtvaardigt van het verdwenen Granada.

Op het witte doek dat het toneel omringt, verschijnen de contouren van het middeleeuwse Granada. Het is de schaduw van miniatuurgebouwtjes op drie maquettetafels, uitvergroot door lichtspots op tafelhoogte. Waslijnen tussen de daken wapperen in de wind – de adem van Abdelkader Benali. Aan een van de tafels blaast de schrijver tegen een touwtje met kartonnen kleertjes. Dan haalt Pauline Kalker een handvol wattig spul langs de lichtbronnen: donkere wolken doemen op boven de schaduwstad. Een voorbode van wat komen gaat.

In een raamvertelling, startend bij Benali’s Marokkaanse oom die zijn neef meeneemt naar de Spaanse eeuwen van hun Arabische voorgeschiedenis, worden illustere stadsbewoners opgevoerd die getuigen van een pre-christelijke renaissance. Astronoom, uitvinder en wetenschapper Ibn Farnas vervaardigde in de negende eeuw al een ‘vlieg-tuig’: geharnast met beweeglijke vleugels maakte hij een zweefduik vanaf een toren. Muzikant en levensstijlvernieuwer Zyriab transformeerde de eetgewoontes met de introductie van het driegangenmenu, en de persoonlijke hygiëne met een zelf vervaardigd deodorant. De Hebreeuwse dichteres Qasmouna doorbrak het taboe op vrouwelijke dichters. De theatermakers laten haar tussen de waslijnen op de daken haar gedichten reciteren.

Deze stadsbewoners komen tot leven in de bloemrijke taal van Benali, in een zinnelijk stadsvisioen en vooral in de rijke schaduwtaferelen, gecreëerd door de kernleden van Hotel Modern middels handmatig vormgegeven poppetjes, spullen uit huis en tuin, uitgesneden miniatuurfaçades en mini-bouwsels van ijzerdraad en kant. Laag over laag, met opengewerkte materialen en een variatie in grijstinten en grootte door een spel met de afstand tot de lichtbronnen. ‘Waar de Arabieren kwamen, maakten ze eerst een tuin’, verklaart Benali nadat bloemen, bomen en enorme insecten een paradijselijke natuur hebben opgeroepen. Met zijn associatieve muziek en voorbeeldig getimede geluiden vergroot live muzikant Chris Saris de vertelkracht van de schaduwbeelden.

Er is altijd beweging in de schaduwen op het doek. Van stadse figuurtjes die voor de lampen langs dribbelen of op carrousels voorbij draaien; van de stadschroniqueur die ergens opzij driftig een ganzenveer in een inktpot doopt; van de spelers. Zij vullen het manipuleren van de maquette-objecten aan met spelscènes tussen de tafels.

Soms is het een beetje melig, maar meestal is de optelsom adembenemend treffend. Bij de christelijke machtsovername – de wolken boven de stad komen van joodse boekenverbrandingen – verbeeldt Arlène Hoornweg een vrouw die op de brandstapel belandt omdat ze moslim-eten heeft bereid. Rondom haar schaduwgestalte op het doek laat Herman Helle oranje maquette-vlammen wervelen, met daartussen poppetjes aan brandstapelpalen. In het slotbeeld maakt Ibn Farnas een laatste droomvlucht over de rokende stad. Toen Benali op het idee kwam van een vertelling over het voorbije Granada, begonnen de geesten van het verleden tot hem te spreken. Hotel Modern heeft met het schaduwspel de perfecte verbeelding van die geesten gevonden. 

In de reclamewereld hebben ze er zo’n mooi woord voor: co branding. Twee verschillende merken uit uiteenlopende disciplines die samen één nieuw product opleveren. Het Senseo-apparaat (Philips en Douwe Egberts) is daarvan een mooi voorbeeld. In de kunsten komt deze samenwerkingsvorm ook regelmatig voor. Zeker in het theater. Cabaret en toneel, pop en cabaret (Freek de Jonge en Het Nationale Theater, Freek de Jonge en De Nits).

Dat schrijver Abdelkader Benali en het theatergezelschap Hotel Modern uit Rotterdam elkaar zouden vinden om ‘iets’ op toneel te creëren, ligt niet direct voor de hand. En toch, als je er goed over nadenkt proberen beide met hun eigen unieke en indrukwekkende taal een verbeelde werkelijkheid te schetsen die ontroert, verrast maar tegelijkertijd ook confronteert.

Naar aanleiding van een gezamenlijk historisch tv-project, ontstond de samenwerking. Hun gedeelde onwetendheid over Spanje, en dan vooral over het islamitische Spanje van de Moren en de rol van de christelijke koninkrijken met hun Renconquista (herovering) in de late middeleeuwen, werd hun artistieke drijfveer. Met de verovering van Granada in 1492 was de Reconquista compleet; de overheersing van de islam voorbij. Het schiereiland (Spanje en Portugal) betrad vanaf dan een nieuw tijdperk waarin de sporen van onder meer de Arabische beschaving, kunst, cultuur en wetenshap toch zichtbaar waren én bleven.

Arabische wereld

Benali begint in de voorstelling De val van Granada overtuigend en meeslepend te vertellen over zijn reis als klein jongetje vanuit Nederland naar Marokko, waar zijn oom op zijn beurt hem vertelt over de rijke, kleurvolle en geurige geschiedenis van deze Arabische wereld. Hij vertelt over een gemeenschap waarin moslims, Joden en christenen vredig naast elkaar leefden. Onderwijl projecteren Herman Helle, Pauline Kalker en Arlène Hoornweg van Hotel Modern met allerlei zielloze attributen de voorstelling daarvan op het achterdoek. Tandenborstels zijn dan opeens straatlantaarns, wc-borstels Spaanse pijnbomen, kippengaasmaquettes vormen authentieke Spaanse woningen met Arabische stijlinvloed den en deodorantflessen transformeren opeens tot torens die een idyllische skyline vormen. De sfeervolle muziek van Chris Saris maakt deze verbeeldingskracht indringend compleet.

Op drie tafels liggen al die verschillende voorwerpen die bij elk vervolgverhaal van Benali voor de speciaal ontwikkelde lampen, tot leven worden gebracht met hun eigen betekenis, hun eigen karakter. Het is een vorm van het Javaanse schaduwspel, alleen zijn de stokjes waarmee handen en voeten in beweging worden gezet, afwezig. Althans bij de stille objecten op tafel. De vrije vogels vliegen op die manier wel door het beeld, met de acteurs van Hotel Modern als scheppende en soms als zelf-acterende wezens. Het is die typische en unieke taal van Hotel Modern, maar nu met Plato en zijn (schaduw)grot als afspiegeling van ons voorstellingsvermogen.

Imposant

Het levert een imposant luister- en kijkspel op waarin de schrijver met zijn verhalen, en Hotel Modern met hun argeloze objecten, een compleet, nieuw universum tot leven roepen. Een universum dat in de verbeelding weliswaar ver achter ons ligt, maar waarvan de godsdienstige geweldsgevolgen helaas nog voelbaar zijn. De boekverbranding, de vernietiging van haard en huis en de arrestatie van de ‘auberginevrouw’ die zich niet houdt aan de nieuwe regels van de nieuwe machthebbers, zijn bijvoorbeeld dan ook heel makkelijk te vertalen naar de werkelijkheid van vandaag. De boodschap en urgentie van De val van Granada is daarmee helder en mag luid en duidelijk verteld worden. Zeker op deze manier.

Abdelkader Benali en Hotel Modern geven het beste uit twee verschillende werelden zoals dat zo mooi heet en demonstreren in De val van Granada dat kunst en werkelijkheid een perfecte eenheid vormen. Een eenheid die ons wakker schudt en wakker houdt. Ga deze voorstelling zien en beleef die indrukwekkende eenheid door deze unieke samenwerking.

****
Beschaving komt en beschaving gaat. Hetzelfde geldt voor barbarij. Dat is kort door de bocht de boodschap van de beeldrijke, historische voorstelling De val van Granada, van theatergroep Hotel Modern en schrijver Abdelkader Benali. Hotel Modern heeft naan gemaakt door op het podium complete werelden na te bouwen in het klein, met maquettes, poppetjes en soms alledaagse voorwerpen. Zo maakten ze Kamp (met een schaalmodel van Auschwitz) en het lichtere Garnalen Verhalen. Nu brengen ze met schaduwspel de middeleeuwse wereld van Granada tot leven, met het Alhambra als middelpunt. Dit paleis en fort staat symbool voor het hoge niveau van welvaart, kennis en beschaving dat toen werd bereid. Joden, moslims en christenen leefden in harmonie. Totdat in 1492 alles werd afgebroken, als de katholieken met de Spaanse inquisitie de moslims en joden ongehoord bruut verjagen. Een link naar onze moderne wereld ligt voor de hand, maar blijft impliciet.
Terwijl Pauline Kalker, Arlène Hoornweg en Herman Helle de schaduwbeelden maken en kleine rollen spelen, vertelt Benali verhalen over die tijd: over de verlichte koningen en islamitische kunstenaars en wetenschappers die hun tijd ver vooruit waren met ontdekkingen als irrigatie en het cijfer nul. Deze combinatie werkt meestal goed, hoewel het schaduwspel soms wordt gereduceerd tot een plaatje bij een verhaaltje. Indrukwekkend is de verbeelding van de destructie door de Spaanse inquisitie: de brandstapels, boekverbrandingen en moorden. Deze momenten komen onverwacht hard binnen, ook dankzij het besef: er bestaat geen tijd waarin zulke dingen niet kunnen gebeuren.

De bijzondere geschiedenis van Spanje bracht hen bij elkaar. In 2023 leerden de makers van Hotel Modern en Abdelkader Benali elkaar kennen toen ze samen werkten aan de NTR-televisieserie over de 17^e-eeuwse Haarlemse Jan Janszoon die migreert naar Marokko, piraat wordt en zich bekeert tot de islam. Ze realiseerden zich dat ze eigenlijk heel weinig wisten over de geschiedenis van islamitisch Spanje en over de val van Granada, waarna alle joden zich moesten bekeren, het land uit moesten of op de brandstapel belandden. Ruim 100 jaar later trof de moslims hetzelfde lot.

Benali laat het verhaal vertellen door zijn oom in Marokko, die – zoals veel joden en moslims die daar wonen – nog met weemoed terugdenkt aan het prachtige Granada en Córdoba. Steden van een groot moslimrijk dat in 711 werd gesticht en eindige in 1492 met de val van Granada. Hoewel er onderlinge oorlogen waren en er steeds dreiging was van de christelijke legers uit het noorden, bloeiden hier de wetenschappen en de kunsten en leefden moslims, joden en christenen in redelijke harmonie met elkaar samen.

Tijdens het maakproces besloot Hotel Modern om niet – zoals ze gewend zijn – met maquettes en projecties te werken, maar een schaduwspel te maken om de schimmen op te roepen uit een verleden dat grotendeels is uitgewist. Door op de drie tafels voorwerpen te plaatsen voor speciaal ontworpen lampen ontstaan op het achterdoek tuinen, steden en brandstapels.

Terwijl de makers van Hotel Modern, Pauline Kalker, Arlène Hoornweg en Herman Helle, schimmen van vlinders laten vliegen, begint Benali te vertellen over markante figuren uit de geschiedenis van Al-Andalus. De drie makers veranderen zelf langzaam in deze mannen en vrouwen. Zo wordt Helle Abbas ibn Firnas (810-887), de Andalusische voorloper van Leonardo da Vinci, een wetenschapper, uitvinder en ingenieur die bekendstaat als een van de eerste mensen die een poging deed om te vliegen. Zijn experimenten inspireerden latere ontwikkelingen in de luchtvaart. Maar ook andere bijzondere weetjes komen aan bod. Bijvoorbeeld dat de Arabieren die in Spanje aan de macht waren de tandenborstel, glaswerk, bestek en de driegangenmaaltijd introduceerden in Europa.

Wat deze voorstelling extra bijzonder maakt, is de manier waarop Hotel Modern opnieuw een compleet universum schept met alledaagse objecten. Afwasrekjes, opgerold kippengaas, lijmpotjes, gardes en tandenborstels transformeren in een levendige schimmenstad. Een van de meest indrukwekkende scènes toont een brandstapel, opgebouwd uit een ronddraaiend plateau met tongvormige, oranje cellofaanstroken. De soundscape van slagwerker Chris Saris verhoogt het beklemmende gevoel.

Zo verbeelden ze de dood van een vrouw die couscous met aubergine maakte, een daad waarvoor ze door de ‘auberginepolitie’ werd opgepakt. Kalker, die eerder de voorstelling Kamp maakte over haar in Auschwitz vermoorde grootvader, wilde er ook verhalen in over de joodse bevolking van de stad. Zo komt Khasmuna tot leven, Qasmūna bint Ismāʿil, een joodse dichteres uit Granada. Hilarisch is de scène in de beroemde bibliotheek van Córdoba, waar een Duitssprekende bezoeker erachter komt dat hier boekenschatten liggen die nergens anders te vinden zijn.

Soms is het wat traag, als de spelers van Hotel Modern de tijd nemen om de scènes op te bouwen. Maar eigenlijk is dat ook wel fijn, want daardoor vertraagt ook Benali, die soms de neiging heeft om in zijn enthousiasme te snel te willen vertellen met te veel urgentie. Door de rust ontstaat spanning en komt de scène waarin de vrouw wordt opgepakt omdat ze een moslimgerecht maakt, des te harder binnen.

Het is een huiveringwekkend beeld. Mede omdat we nu voor onze ogen zien gebeuren wat vijf eeuwen geleden gebeurde in Spanje. Alle vrijheid werd afgepakt. Als je niet dacht zoals de katholieke koningen, moest je het land uit of op de brandstapel. Na de voorstelling mag iedereen nog even op het toneel om te kijken hoe de laatste scène is gemaakt. Elektrische tandenborstels verbeelden lantarenpalen, opgerold kippengaas met een garde bovenin een woontoren, een muizenradje wordt een reuzenrad, potjes lijm, afwasrekken en een olie- en azijnstelletje creëren een hele stad. Het lijkt symbool te staan voor onze broze samenleving waarin de schimmen uit het verleden terugkeren.